S³owjanska mjeñ¹ina w Nìmskej
Serbja a jich organizacije

1. K historiji: Wo stawiznach Serbow
2. K politiskemu: Wo wuwiæu Domowiny
3. K strukturam: Sobustawske zwjazki
4. K perspektiwam: Pra¹enja a zamìry

1. K historiji: Wo stawiznach Serbow

Pøed wjace haè 1.400 lìtami wopu¹æichu s³owjanske kmjeny w èasu puæowanja ludow swój prìnjotny sydlenski rum na sewjerorañ¹im boku Karpatow a æehnjechu na zapad. Mjez tutymi bì te¾ nìkak 20 serbskich kmjenow, mjez nimi te¾ kmjenaj Milèanow a £u¾ièanow. Poslednje zasydlichu so na terenje, ki¾ na zapad¼e haè k Solawje a w po³nocy haè pod Berlin saha¹e. Na juhu pak wobmjezowachu jón Rudne a ©mrìkowe hory a na ranju rìki Wódra, Bobr a Kwisa. W pisomnych ¾ór³ach so na tutym terenje zasydleny kmjenowy zwjazk jako "Surbi" w chronice franka Fredegara 631 prìni króæ jewi.

Po zhubjenju politiskeje samostatnosæe w 10. lìtstotku so sydlenski teren Serbow pøez asimilaciju a germanizaciju, pøedew¹ìm w¹ak ze zasydlenjom njes³owjanskeje ludnosæe, spochi pomjeñ¹owa¹e. Jenièce potomnikam Milèanow w Hornjej a £u¾ièanow w Delnjej £u¾icy je so porad¼i³o, swoju serbsku rìè a kulturu wuchowaæ. Jich d¼ensni¹a lièba trochuje so na nìkak 60.000, z nich bydli blisko 40.000 w Hornjej a 20.000 w Delnjej £u¾icy. Sami so woni mjenuja "Serbja" resp. "Serby". Porno pomjenowanju "Sorben" trjeba so w nìmèinje d¼ensa zaso te¾ star¹e pomjenowanje "Wenden", wosebje w Delnjej £u¾icy. Tute mjeno wjed¼e so na romskich chronistow wróæo, ki¾ mjenowachu w¹itke jim njeznate ludy na ranje romskeho mócnarstwa "Veneti", z èeho¾ je pozd¼i¹o w nìmèinje wopøijeæe "Wenden" resp. "Winden" jako pomjenowanje s³owjanskich ludow nasta³o.

Z wuwiæom byrgarskeje towar¹nosæe nasta a zesylni so na spoèatku 19. lìtstotka te¾ serbske narodne wìdomje. W tutym èasu za³o¾i so wjele towarstwow, ki¾ so wo pìstowanje serbskeje rìèe a kultury ( dal¹e informacije pod www.serbski-institut.de, www.museum.sorben.com, www.domowina-verlag.de) starachu a z tym zhromadnosæ a identifikaciju jako lud kruæichu.

2. K politiskemu: Wo wuwiæu Domowiny

Domowina je so dnja 13. oktobra 1912 we Wojerecach jako tøì¹ny zwjazk serbskich towarstwow a zjednoæenstwow za³o¾i³a. Jako zamìr je sej staji³a, zastupowaæ demokratiske a narodne zajimy a spìchowaæ serbsku rìè a kulturu.

1933/34 so wona pøerjadowa do "Zwjazka £u¾iskich Serbow" z è³onstwom pøirodnych wosobow. W mìrcu 1937 zakazachu nacionalsocialistiske zarjady kó¾du¾kuli d¼ì³awosæ Domowiny a sæazachu jeje zamo¾enje, dokel¾ bì so organizowanej germanizatoriskej politice a pøedew¹ìm nanuzowanemu pomjenowa-nju jako reprezentantka "wendisch-sprechender Deutscher" spjeæowa³a.

10. meje 1945 so d¼ì³awosæ Domowiny wobnowi. Mìstne wobsadniske zarjady bìchu ju jako "politiske, antifa¹istiske a kulturne zastupnistwo w¹eho serbstwa" pøipóznali. Lìto pozd¼i¹o so jej porad¼i, te¾ w Delnjej £u¾icy so zakótwiæ. 1949 spo¾èi sakski krajny sejm zastupnistwu Serbow status zjednoæenstwa zjawneho prawa. Te¾ braniborske knje¾erstwo dowoli jeje d¼ì³awosæ - pod sylnym wliwom w mìrcu 1948 w sakskim krajnym sejmje wobzamknjeneho "Zakonja k wuchowanju prawow serbskeje ludnosæe".

Z pomocu institucionelneho spìchowanja serbskeje rìèe a kultury w NDR zamó Domowina, wulkemu d¼ìlej serbskeje ludnosæe jeho narodnu identitu wuwìdomiæ a jón k jeje zachowanju pohonjowaæ. Jako pøipóznata masowa organizacija podrjadowa wona w¹ak swoju d¼ì³awosæ wosebje w 50-ych a 60-ych lìtach "socialistiskemu natwarej". To zniæowa¹e pøipóznatosæ a skutkownosæ jeje prócowanjow wo zd¼er¾enje serbskeje rìèe a kultury w d¼ìlach serbskeje ludnosæe.

W nowembrje 1989 konstituowa¹e so Serbska narodna zhromad¼izna. Jeje zamìr bì¹e pøesad¼enje strukturneho, programatiskeho a personalneho wobnowjenja Domowiny. Na wurjadnym zwjazkowym kongresu Domowiny dnja 17. mìrca 1990 bu nowy statut pøiwzaty, w kotrym¾ so Domowina jako politisce njewotwisna a samostatna narodna organizacija deklarowa¹e. Lìto pozd¼i¹o zmó¾ni wona jako zapisane towarstwo nimo wosobinskeho è³onstwa te¾ zaso pøistup serbskich towarstwow a zjednoæenstwow. Z tym nawjaza wona jako juristiska naslìdnica dotalneje Domowiny na za³o¾enski konsens lìta 1912. Na II. h³ownej zhromad¼iznje 15. junija 1991 so wobnowjenski proces z pøijeæom noweho programa, z pøistupom ¹ìsæ specifiskich serbskich towarstwow a z wólbu noweho èestnohamtskeho pøedsydy nachwilnje zakónèi.

Tuchwilu ma Domowina - Zwjazk £u¾iskich Serbow z.t. woko³o 7.300 è³onow w pjeæ regionalnych zwjazkach a w dwanaæe nadregionalnje skutkowacych towarstwach. Swój h³owny nadawk wid¼i wona w zastupowanju politiskich zajimow serbskeje ludnosæe napøeæo parlamentam a knje¾erstwam. Zdobom zasad¼uje so wona za wy¹u swójsku zamo³witosæ, pøedew¹ìm w kub³anskich a kulturnopolitiskich nale¾nosæach. K jeje zamìram s³u¹a wuchowanje a wuwiæe rìèe, kultury a tradicijow serbskeho ludu runje tak ka¾ spìchowanje tolerancy a dorozumjenja mjez serbskej a nìmskej ludnosæu. Wona wud¼er¾uje a roz¹ìrja swoje poæahi k s³owjanskim ludam, k druhim narodnam mjeñ¹inam a ludowym skupinam a k jich zastupjerstwam.

3. K strukturam: Sobustawske zwjazki

21. julija 1921 wutworichu so prìnje tøi regionalne zwjazki (¾upy) Domowiny, a to Budyski, Kamjenski a Wojerowski. Dal¹e bórze sæìhowachu. D¼ensa wobsteji pjeæ regionalnych zwjazkow (¾upow). Tute koordinuja a spìchuja pøesad¼enje programatiskich zamìrow w swojim regionje a prócuja so wo mjezsobne zhromadne skutkowanje serbskich towarstwow.

Regionalne zwjazki (¾upy):

- ®upa "Jan Arno¹t Smoler" Budy¹in ze syd³om w Budy¹inje
- ®upa "Micha³ Hórnik" Kamjenc ze syd³om w Chrósæicach
- ®upa "Handrij Zejler" Wojerecy ze syd³om we Wojerecach
- ®upa Bì³a Woda/Niska ze syd³om w Slepom
- ®upa Dolna £u¾yca z.t. ze syd³om w Choæebuzu

W¹itke regionalne zwjazki (¾upy) a specifiske towarstwa pøedstajeja so w interneæe pod www.domowina.de

Specifiske towarstwa:

- Serbske ¹ulske towarstwo z.t. (www.sorbischer-schulverein.de)
- Towarstwo Cyrila a Metoda z.t. (www.tcm-kp.de)
- Zwjazk serbskich wumì³cow z.t. (www.zsw-skb.com)
- Zwjazk serbskich studowacych z.t. (www.internecy.de/zss)
- Zwjazk serbskich spìwarskich towarstwow z.t. (www.domowina.sorben.com)
- Serbski Soko³ z.t. (www.sokol.sorben.com)
- Zwjazk za serbski kulturny turizm z.t. (www.tourismus.sorben.com)
- Serbske m³od¼inske towarstwo "Pawk" z.t. (www.pawk.de)
- Towarstwo za spìchowanje serbskeho kulturneho a informaciskeho srjed¼i¹æa w Barlinje SKI z.t. (www.ski-berlin.de)
- Maæica Serbska z.t. (www.macica.sorben.com)
- Zwjazk serbskich rjemjeslnikow a pøedewzaæelow z.t. (www.zpr.sorben.com)
- Spìchowanski kruh za serbsku ludowu kulturu z.t. (www.volkskultur.sorben.com)

Zwonka £u¾icy, mjez druhim w Èìskej republice, w Republice Pólskeje, w Awstralskej a w USA, wud¼er¾uje ¹ìsæ asociìrowanych sobustawskich towarstwow Domowiny kontakty k Serbam.

4. K perspektiwam: Pra¹enja a zamìry

Pøichod serbskeje ludnosæe njeje jenièce wot jeje ¾iwjenskeje wole, ale te¾ - a to w dalokej mìrje - wot politiskich, prawniskich, socialnych a nic naposledk wot financielnych wumìnjenjow wotwisny. Na zak³ad¼e zjednoæenskeho zrìèenja ( Zrìèenje wo wutworjenju jednoty Nìmskeje "Vertrag über die Herstellung der Einheit Deutschlands" z dnja 31. awgusta 1990, protokolowa notica k artiklej 35) je so porad¼i³o, trajnu winowatosæ Zwjazka wujednaæ. Runoprawosæ mjeñ¹inow jako skupinske prawo w zak³adnym zakonju zakótwiæ so dotal njeje porad¼i³o.

Na runinje krajow stej ¹kit a spìchowanje Serbow jako zamìr stata we wosebitych artiklach wustawow Sakskeje a Braniborskeje zapisanej. Konkretne postajenja k tomu wobsahujetej wotpowìdnej serbskej zakonjej, to je "Zakoñ wo respektowanju prawow Serbow w Braniborskim kraju", 1994 wot Braniborskeho krajneho sejma wobzamknjeny, a 1999 pøez Sakski parlament schwaleny "Zakoñ wo prawach Serbow w Swobodnym staæe Sakskeje".

Domowina anga¾uje so ka¾ za wuchowanje a wutwar ³u¾iskeho hospodarstwa tak te¾ za turistiske zwiènjenje teritorija, sahaceho wot ³u¾iskich horow pøez srjed¼nu £u¾icu z jeje nastawacym jìzorowym rjeæazom w nìhdy¹im brunicowym rewìrje haè do B³ótow w Delnjej £u¾icy. Swojemu programej wotpowìdujo zasad¼uje so wona te¾ nadal za wuchowanje namrìteho sydlenskeho teritorija Serbow a podpìruje wot wotbagrowanja wsow pøez hórnistwo potrjechene wobydlerstwo.

Bytostny faktor identifikacije je wobknje¾enje hornjo- resp. delnjoserbskeje rìèe. Tohodla maja w¹itke pøedewzaæa Domowina a jeje rìèneho centruma WITAJ k wuchowanju a rewitalizaciji serbskeje rìèe prioritu. W tutym zwisku dyrbi so wosebje WITAJ-projekt wuzbìhnyæ, kotry¾ zmó¾nja hi¾o najm³ód¹im w pìstowarni na hrajkace wa¹nje serb¹æinu nawuknyæ. Swój spoèatk mìje¹e wón 1998 z 14 d¼ìæimi w Choæebusko-®ylowskej pìstowarni; 2004 chod¼e¹e wjace haè 400 d¼ìæi do 6 WITAJ-pìstowarnjow resp. do 13 dal¹ich WITAJ-skupinow w Sakskej a Braniborskej. We wobìmaj zwjazkowymaj krajomaj wobsteji mó¾nosæ, wuwuèowaæ ¹ulerjow zak³adnych a srjed¼nych ¹ulow resp. gymnazijow dwurìènje po ¹ulskim typje pøesahowacym koncepæe.

Z 1991 zarjadowanej Za³o¾bu za serbski lud, ki¾ je wot lìta 1998 juristisce samostatna, wutwori so instrument k wobhospodarjenju srìdkow a k financowanju projektow a institucijow, ki¾ k wuchowanju a k spìchowanju serbskeje rìèe a kultury (wìdomosæ, wumì³stwo, kultura, nak³adnistwo, æi¹æ) s³u¾a. Jeje etat so wot Zwjazka (50 procentow) a krajow Sakskeje (33,3 procenty) a Braniborskeje (16,7 procentow) kofinancuje.

Zamìr Domowiny je, za pøichod docpìæ nowelu tuchwilneho financneho zrìèenja, ki¾ na dojednanju z lìta 1998 bazuje a ki¾ w pøichod¼e wobstajne a pøilièenje inflaciskeje raty respektowace financowanje zaruèa. Najebaæ æe¾ke cy³kowne po³o¾enje d¼e wo to, jónkrótne institucije - na pøik³ad Nìmsko-serbske ludowe d¼iwad³o abo Serbski ludowy ansambl, ki¾ lièitej so do wosebitosæow £u¾icy a zwonka njeje - wuchowaæ. Tutej powo³anskej ansamblej stej njeparujomnej wumìnjeni za wobstaæe serbskeje wysokeje kultury; bjez njeju njeby te¾ lajske wumì³stwo do³hodobnje pøe¾iwiæ móh³o.

Wobstaæe serbskich kulturnych zarjadni¹æow a institucijow ka¾ te¾ ¹ìroko zapo³o¾eneho towarstwownistwa je wa¾ny pøedpok³ad za zd¼er¾enje a wuwiæe jónkrótneho kulturneho regiona Sakskeje a Braniborskeje, ki¾ runje w procesu ewropskeho pøibli¾owanja w pomjeznych pasmach k Èìskej a Pólskej swój njezbytny wuznam pokazuje.