S³owjańska narodnosę w Nimskej
Serby a jich organizacije

  1. Historiske: K stawiznam Serbow
  2. Politiske: K wuwi¶u Domowiny
  3. Strukturelne: C³onkojske zwģzki
  4. Perspektiwiske: P¹a¹anja a zamģry

1. Historiske: K stawiznam Serbow

P¶ed wģcej ako 1.400 lģtami su s³owjańske rody w bģgu ¶ģganja ludow swój spócetny sedleński rum na krotke zajt¹o wót Karpatow spu¹ęili a pód wjacor ¶ģgnuli. Mjazy nimi jo by³o 20 serbskich rodow, inkluziwnje Milcanarje a £u¾ycanarje. A wóni su se zasedlili na teritoriumje, ken¾ jo sega³ na pódwjacorje a¾ k Solawje a na pódpo³nocy a¾ pód Barliń, na pódpo³dnju a¾ k Rudnym a ©krjokowym góram a na pódzajt¹u k rģkam Odra, Bobr a Kwisa. Prģdne pisne naspomnjenje tam zasedlonego roda "Surbi" póchada z lģta 631 wót frankojskego chronista Fredegara.

Pó t¹u¶u politiskeje samostatnosęi w 10. stolģ¶u jo se pómjeń¹owa³ sedleński rum Serbow p¶ez asimilaciju a germanizaciju, p¶edew¹ym pak p¶ez nawal njes³owjańskeje ludnosęi. Jano pótomnikam górno³u¾yskich Milcanarjow a dolnoserbskich £u¾ycanarjow jo se ra¼i³o swóju serbsku rģc a kulturu a¾ do ¼insaj¹nego zd¼ar¾a¶. Jich jo ¼insa nģ¼i 60.000; znich bydli na 40.000 w Górnej a na 20.000 w Dolnej £u¾ycy. Sami pómjeniju se "Serbja" resp. "Serby". Pódla togo jo w nimskej rģcy hy¹ęi zap¶imje¶e "Wenden" roz¹yrjone, wósebnje w Dolnej £u¾ycy, ako ¼o slģdk na romske chronisty, kótare¾ su w¹ykne jim ma³o znate rody na pódzajt¹u "Veneti" pómjenjowali. Z togo jo w nimskej rģcy pózd¼ej nasta³o pómjenjenje "Wenden" resp. "Winden".

Serb¹ęina s³u¹a swój¼bje s³owjańskich rģcow a jo wósebnje z pól¹ęinu, če¹ęinu a s³owak¹ęinu p¶iswój¼bna. Serbski se powģda we wjelikej licbje dialektow w Górnej a Dolnej £u¾ycy. Nejstar¹y dokument pisneje serb¹ęiny jo "Burger Eydt Wendisch" w Budy¹ynje woko³o lģta 1500; nejstar¹y rukopisny p¶e³o¾k biblije póchada z lģta 1548.

W zwisku z bergarskim wuwi¶im jo wót ranego 19. stolģ¶a se zmócnja³o serbske narodne wģdobnje. Nasta³o jo wjele towaristwow, kótare¾ su serbsku rģc a kulturu (Dal¹ne informacije pód www.serbski-institut.de / www.museum.sorben.com / www.domowina-verlag.de) woplģwali a k tomu p¶inosowali, aby se wuk¹u¶owa³a narodna zgromadnosę.

2. Politiske: K wuwi¶u Domowiny

Domowina bu 13. oktobra 1912 we Wórjejcach ako k¹y¶owy zwģzk serbskich towaristwow a zwģstkow za³o¾ona. Wóna jo staji³a sebje zamģr, zasaj¼owa¶ se za demokratiske a narodne zajmy ako teke woplģwa¶ serbsku rģc a kulturu.

1933/34 jo se wótmģ³a jeje reorganizacija k "Zwģzkoju £u¾yskich Serbow". Zawje¼one bu c³onkojstwo jadnotliwego. W mģrcu 1937 su nacionalsocialistiske zastojnstwa Domowinje zakazali ku¾de dal¹ne statkowanje a su skonfiscģrowali jeje zamó¾enje, dokula¾ jo se wobora³a p¶e¶iwo organizģrowanej politice germanizacije a specielnje dla togo, a¾ jo se staja³a by¶ reprezentantka "serbski powģdajucych Nimcow".

10. maja jo chopi³a Domowina zasej ze swójim ¼ģ³om. Mģstne wobsadniske wu¹nosęi su ju ako "politisku, antifa¹istisku a kulturelnu zastupnicu ce³ego serbstwa" p¶ipóznali. Lģto pózd¼ej jo se jej ra¼i³o prģdny raz teke w Dolnej £u¾ycy se organizģrowa¶. W lģ¶e 1949 jo Sakski krajny sejm pósęi³ zastupnicy serbskich zajmow status korporacije zjawnego p¹awa. Teke bramborske krajne knģ¾arstwo jo - rozsudnje wobwliwowane p¶ez w mģrcu 1948 wót Sakskego krajnego sejma wobzamknjonu "Kazń wó zachowanju p¹awow serbskeje ludnosęi" p¶izwóli³a jeje statkowanje.

P¶i institucionelnem spģchowanju serbskeje rģcy a kultury w DDR jo Domowina zamóg³a radnemu ¼ģloju serbskego luda swóju narodnu identitu wuwģdobni¶ a jen za zachowanje serbstwa mobilizģrowa¶. Ako p¶ipóznata masowa organizacija jo pak wósebnje w 50ych a 60ych lģtach se pódrģdowa³a "socialistiskej natwari". To pak jo wóspjet ¹kó¼e³o akceptancy a statkownosęi jeje zasaj¼owanja za zd¼ar¾anje serbskeje rģcy a kultury p¶i ¼ģlach serbskeje ludnosęi.

W nowembrje 1989 jo se skonstituģrowa³a Serbska narodna zgroma¼ina, mģjuca zamģr p¶esaj¼i¶ strukturelne, programatiske a personelne wobnowjenje Domowiny. Na wurģdnem zwģzkowem kongresu dnja 17. mģrca 1990 buchu nowe wustawki p¶iwzete, w kótarych¾ se Domowina wuznajo ako politiski njewótwisna a samostatna narodna organizacija serbskego luda. Lģto pózd¼ej jo zmó¾ni³a ako zapisane towaristwo pódla c³onkojstwa jadnotliwego teke zasej p¶istup serbskich towaristwow a zwģzkow. Z tym jo nawģza³a ako juristiska naslģdnica stareje Domowiny na za³o¾eński konsens lģta 1912. Na II. g³ownej zgroma¼inje 15. junija 1991 jo se wobnowjeński proces z p¶iwze¶im nowego programa, z p¶istupom ¹esę specifiskich serbskich towaristwow a z wuzwólenim nowego cesnoamtskego p¶edsedarja nejpjerwjej raz wótzamknu³.

Tuchylu ma Domowina - Zwģzk £u¾yskich Serbow z. t. nģ¼i 7300 c³onkow w pģ¶ ¾upach a dwanasęo nadregiolanje statkujucych towaristwach. Swój g³owny nadawk wi¼i w politiskem zastupowanju zajmow serbskego luda nap¶e¶iwo parlamentam a knģ¾arstwam. Rownocasnje se zasaj¼ujo za wģt¹u wósobinsku zagronitosę, p¶edew¹ym w kub³ańskich a kulturnopolitiskich nastupnosęach. K jeje zamģram s³u¹aju zd¼ar¾anje a wuwi¶e rģcy, kultury a tradicijow serbskego luda rowno tak ako spģchowanje tolerance a dorozmģ¶a mjazy nimskim a serbskim ludom. Wóna wu¼ar¾ujo a roz¹yrja swóje pó¶ģgi k s³owjańskim ludam, k drugim narodnym mjeń¹ynam a ludowym kupkam a jich zastupnistwam zajmow.

3. Strukturelne: C³onkojske zwģzki

21. julija1921 su se prģdne t¶i ¾upy, a to Budy¹yn, Kamjeńc a Wórjejce wutwórili, kótarym¾ su dal¹ne slģdowali. ¬insa wobstoj pģ¶ ¾upow. Wóni koordinģruju a spģchuju p¶esaj¼enje programatiskich zamģrow w swójich regionach a procuju se wó mjazsobne zgromadne ¼ģ³o ze serbskimi towaristwami.

®upy:

- ®upa "Jan Arno¹t Smoler" Budy¹yn ze sed³om w Budy¹ynje
- ®upa "Micha³ Hórnik" Kamjeńc ze sed³om w Chrósęicach
- ®upa "Handrij Zejler" Wórjejce ze sed³om we Wórjejcach
- ®upa Dolna £u¾yca z.t. ze sed³om w Chó¶ebuzu
- ®upa Bģ³a Wóda / Niska ze sed³om w Slģpem

W¹ykne ¾upy se p¶estajaju, rowno tak specifiske towaristwa, w interne¶e pod www.domowina.de

Specifiske towaristwa:
- Serbske ¹ulske towaristwo z.t. (www.sorbischer-schulverein.de)
- Towaristwo Cyrila a Metoda z.t. (www.tcm-kp.de)
- Zwģzk serbskich wumģ³cow z.t. (www.zsw-skb.com)
- Zwģzk serbskich studģrujucych z.t. (www.internecy.de/zss)
- Zwģzk serbskich spiwarskich towaristwow z.t. (www.domowina.sorben.com)
- Serbski Soko³ z.t. (www.sokol.sorben.com)
- Zwģzka za serbski kulturny turizm z.t. (www.tourismus.sorben.com)
- Serbske m³o¼inske towaristwo "Pawk" z.t. (www.pawk.de)
- Towaristwo za spģchowanje serbskego kulturnego a informaciskego srjej¼i¹ęa w Barlinje SKI z.t. (www.ski-berlin.de)
- Ma¶ica Serbska z.t. (www.macica.sorben.com)
- Zwģzk serbskich rucnikarjow a p¶edewze¶arjow z.t. (www.zpr.sorben.com)
- Spģchowańske ko³o za serbsku ludowu kulturu z.t. (www.volkskultur.sorben.com)

Zwenka £u¾yce, mjazy drugim w Republice Česka, w Republice Pólska, w Awstralskej a w USA, wu¼ar¾ujo ¹esę asociģrowanych c³onkojskich zwģzkow Dowowiny kontakty k £u¾yskim Serbam.

4. Perspektiwiske: P¹a¹anja a zamģry

P¶ichod serbskego luda njepóstaja jano ¾ywjeńska wóla Serbow, ale teke póstajaju - a to w radnej rozmģrje - politiske, p¹awniske, socialne a nic naslģdku financielne ramikowe wumģnjenja. Na zak³a¼e zjadno¶eńskego dogrona (Dogrono wó zgótowanju jadnoty Nimskeje z dnja 31. awgusta 1990, protokolna noticka k artikloju 35 ) jo se ra¼i³o p¶is³u¹nosę Zwģzka zawģsęi¶. Rownop¹awosę mjeń¹ynow ako kupkowe p¹awo w Zak³adnej kazni wustaji¶, njejo se pak a¾ dotychmģst zglucy³o.

Na krajowej rowninje jo w Sakskej a Bramborskej ¹ęit a spģchowanje Serbow ako statny zamģr we wósebnych wustawowych artiklach wustajone. Konkretne póstajenja k tomu wop¶imjejotej serbskej kazni, ta 1994 wót Krajnego sejma Bramborska wobzamknjona "Kazń k rģdowamju p¹awow Serbow w kraju Bramborska" a ta 1999 wót Sakskego krajnego sejma schwalona "Kazń wó p¹awach Serbow w Lichotnem sta¶e Sakska".

Domowina se anga¾ģrujo ako za zd¼ar¾anje a wutwaą ekonomiskego stojni¹ęa £u¾yca tak teke za turistiske zwikowanje regiona, segajucy wót £u¾yskich górow p¶ez srjej¼nu £u¾ycu a nastawajucy rģd jazorow w nģgaj¹nych brunicowych stronach a¾ do B³otow. Wótpowģdujucy swójomu programoju zasaj¼ujo se teke nadalej za zd¼ar¾anje namrģtego sedleńskego ruma Serbow a pódpģrujo ludnosę, ako jo wót wótbagrowanja swójich jsow pótrjefjona.

Bytostny faktor identity jo wobknģ¾enje górnoserbskeje resp. dolnoserbskeje rģcy. Togodla maju w¹ykne nap¹awy k jeje zd¼ar¾anju a rewitalizaciji w statkownosęi Domowiny a jeje rģcny centrum Witaj prioritu. W to¶ tom zwisku ma se Witaj-projekt wuzwignu¶, ako ju¾o mjeń¹ym grajkate wuknjenje serbskeje rģcy w ¼i¶owni zmó¾nijo. Zachopi³o jo se ze 14 ¼i¶imi w ¼i¶owni Chó¶ebuz-®ylow; 2004 jo chój¼i³o wģcej ako 400 ¼i¶i do 6 Witaj-¼i¶ownjow a 13 dal¹ne Witaj-kupki w Sakskej a Bramborskej. We wobyma zwģzkowyma krajoma wobstoj mó¾nosę, a¾ wukniki w zak³adnych, srjej¼nych a wu¹ych ¹ulach a na gymnaziumach wuknu serb¹ęinu w bilingualnej wucbje pó ¹ulski typ p¶esegujucem koncep¶e.

Ze 1991 za³o¾oneju Za³o¾bu za serbski lud, ken¾ jo z lģta 1998 juristiski samostatna, jo se stwóri³ instrument za zastojanje srģdkow a financģrowanje projektow a institucijow, ako s³u¾e zd¼ar¾anjeju a spģchowanju serbskeje rģcy a kultury (wģdomnosę, wumģ³stwo, kultura, nak³ad, casnikarstwo). Jeje etat se wót Zwģzka (50 procent) a krajowu Sakska (33,3 procent) a Bramborska (16,7 procent) kofinancģrujo.

Zamģr Domowiny jo za p¶ichod doj¶pi¶ nowelu nģntej¹nego financģrowańskego dogrona, kótare¾ bazģrujo na financowem ramiku z lģta 1998 a kótare¾ wop¶imjejo p¶ichodne zestawnjenje srģdkow a p¶ilicenje inflaciskeje raty. Nje¼iwajucy na ¶ģ¾ku ce³kownu situaciju ¼o wó to jadnorazne institucije - na p¶ik³ad Nimsko-Serbske ludowe ¼wad³o a Serbski ludowy ansambel - zd¼ar¾a¶, p¶eto twórje wósebnosę we £u¾ycy a dalej njeje. To¶ te profesionelne ansamble su njewobijabne wumģnjenja za wobstank serbskeje wusokeje kultury; b¼ez nich njeby teke lajske twórjenje d³ujkodobnje p¶etra³o.

Dalejwobsta¶e serbskich kulturnych institucijow a kradu roznoga¶onego towaristwownistwa jo wa¾na premisa za zd¼ar¾anje a wuwi¶e jadnoraznego kulturnego regiona Sakskeje a Bramborskeje, kótary¾ nģnto w bģgu europskego p¶ibli¾owanja w granicnem regionje k Českej a Pólskej swój njeprģjny wuznam ma.